Sakeus, leksula,        June 1, 1988.



Yako, a dohi an roir an rua saa. Ana mhodor ano.  Nun ina tu nun ama tu, du
mata.  Pee tu sirua i  an bapuna mhodo.

Pee tu nax kai prepa la nax wai fen,
"Kasian!  Kita rua puna mhodo naa, bu ma te mancari beta mahede."

Pee tu nax
wai xnika nax kai fene, "Kain e, aman baptoke kae tu mancari haix pi mahede?"


Fen, "Mahede.  Bu ya batewa Aman bahapu unet e, ya tewa Aman badasa suran."


Pee tu nax wai prepa fen, "Gamdii do kita rua iko suba di e uka lahin la ka
dasa suran la ma tane hama fafu, tu kita rua geb roir an naa, ma kaa ii sa
moo. Toqi ku eta di Aman bafasax ua dii, la ka fasax ua, la ku ohih, la ku
hapu kim nimi unex elen."

Pee tu da prepa la nax wai fene, "Gamdii do ka egu
katuen, tu yax egu gomi., la kita rua iko."

Pee tu sirua iko, paa suba di uka
lahin saa, du taha uka dii, paa du fakah, paa du dasa.  Nake kai dasa.  Fen,
"Mox!  Kain e, ka dasa ii aqa, da mtae tirin!"

Fene, "Ma xmata fafu, do musti
ma dasa la da mtae.""

Pee tu nax wai fene, "Sapan yaq kae geba haax tewah dii,
do kae punah, tu ya babafax rahex fidi kae, fen ka puna ii di gamdoo."

Pee tu
da suba dii, paa da tane sepu fafu di nax tohon e, pee tu da ohi ua sakix, paa
sirua iko, pee tu du hapu unet e ramar rua rahek e."

Pee tu da tewa moo.  Nax
wai fene, "Yako hapu unex naa, bu kae--katewa fene ii na npunan gamdoo?"

Pee
tu nax wai fene, "Ramax la m sohix fen eta ka tewa gamdi Aman baptoke kae dii,
do ramax tu tonal saa beta, la kita rua ol tuha, la m kaa."

Bam supan, sirua
saki, suba dii, tonal emsian da beta unex di sahet.  Pee tu nax wai fen, "Mox,
Kain e, ka tewa haix unex di ta!  Paa ramax tu kae bisa ajar yako, la kita rua
tewa, la m ix hama fafu, ma ix hama sapan e tonal la m kaa."

Pee tu sirua i an
e nax wai baha-bahaa, riqe toqi bu da baha-bahaa.

Pee tu du iko ax neten saa.
Du iko ax neten saa, eta du suba di fina mtuax saa tu nax opo rua baptea.  Pee
tu riqe eprepa fene e, "Opon e, yako la a iko na kae naa, la a xnika kae namu
opo naa fene bisa da erux  ya naqu kai naa, do da kaweq tuhah."

Pee tu da
prepa la riqe fene, "Lae naq opo naa bu da te oli gamdi geb megex sa moo.  Paa
eta san kaweq tuha, do da defo baa na yako, la da aqax ute toqi yako."

Pee tu
riq sadeh fen, "Bisa.  Kami badefo ba naa toqi, la kam baptea ba naa, bu kam
nam nete mancari kahama tonal tu kahama fafu filawe kam nam neten."

Pee tu nax
opo di eruk.  Da erux, pee tu riqe kaweq tu nax kai di sepo, riqe xnika sakix
nax wai paa nake wai kaweq.  Pee tu sirua kaweq sepo dii, pee tu da prepa la
nax opo fen, "Kam rua kaweq sepo tu kae namu opo rua an haik e, kam rua iko
mancari."

Du ix mancari fidi, paa du xmata fafu, tonal, manjaqan.  Du oli tuha
dii paa nax opo pa sir jaga kaa, pee tu nax opo reqa nax waslale.  Da reqa
nake e pusaka.  Fene, "Kim jaga iko q naa la kim toux ya naqu e iero q naa.
Kimi skihikor baa, bu te egor beta gamdi huma moo."

Pee tu bex lal megex sa
pee, nax opo empei, pa d mata, pee tu sir baprenta neten sodin dii, pee tu
sepuh.

(Transcribed 10/5/88 and 10/6/88 at 2804 Manoa Road, by Joe Devin).


        Sakeus, Leksula,
        June 2, 1988



E Bukhena da ptea-ptea, pee tu riqe fene, "Yako la a iko fidi kaku keha kaku,
fidi walu toho walu, eta a ix hama ii sa qaan e Bodio sira Bodao.  Bu yako, a
ix hama ii ha dii, do--Bodio sira Bodao dii, do--naq ii mtakun di ta.  A mtako
Bodio sira Bodao, bu e yako la a iko suba di ta, tu nax bexnewax naqu opo sa
mohe, naqu ama mohe, naq ina mohe.  La a kalax suba dii fen, "Bodio, Bodao, ku
xmata yako beka, tu naq opo sa tehux moo, naq ama sa tehux moo, naq ina sa
moo., tu ya baii emsika-msikan."

Pee tu riq suba di kaku dii, pee tu riqe --ri
nax ii emtakun dii, pee tu riq keha sax kaku mkelet, pee tu riq bamqaha fene,
"Bodio, Bodao!  Bodio, Bodao!  Kae fidoo, tu yako emsika-msikan!  Naq ama sa
moo, naq ina sa moo!"

Pee tu geba bohox sa ba caan, geba sa bamqaha q fene,
"Bodio, Bodao!  Kae fidoo, tu naq ina sa moo, naq ama sa moohe!"  Pee tu geba
bohox naa, da rohi riqe.  Da rohi riqe fixdii, pee tu da efrakeh! Da frake
Bukhena, pee tu da eguh paa sirua iko.

Fene, "Kae emqaha ute Bodio, Bodao, do
lagan gamdoo, rupan gamdoo?"

Fen, "Lae i ha na kae naa."

Fen, "Moo, Bodio,
Bodao, do i ha na yako moo, tu yako naa geba bohox."

Do geba bohox naa, 'Da
kadux moo,'  "Bodio, Bodao naa, do da kadux moo?"

Fen, "Moo.  Xnewax mohe.
Paa yax kadux naa, pa ka haix yako baa."

Pee tu Geba Bohox egu riqe fixdii,
paa da faleh.  Da faleh saka nax kira uban dii, paa sirua defo sax dii, teme
geba bohox jaga iko xnaka geb fenaro nunu ixnaan pa sirua kaa.  Pee tu du kaa
sepo fixdii, du bage.

Fixdii eta sirua bage di eta da xgali, pee tu Geba Bohox
fen, "Kae emkuax fukam paa da haa dii?"

Fene, "Tewa la kae! Yax fukaq haa naa,
do tewa la kae."

Pee tu riqe fene, "Mox, leux le e . ..  Leux-leux do kae
fukam gamdi moo.  Kae fukam bahaa xgeda-xgeda naa!"  Fen, "Lae kae geba naa,
kae fina naa, pinyaki!"  Eh.  Geba Bohox fene e, "Ka pinyaki, do kae heka!"

Paa
beto rua-telo pee, ana fina na nax anat e jadih, tu riqe an masaka dea uban e,
nunu huma emkelen saka fatu olon uban naa!

Pee tu rin babafa fina di nax anax
jadih, riqe fen, "Heh, heh!" e "Kulen suba!  Kulen suba!"  Paa riq
basehe-basehe, pee tu da moho, pa d tola gampao e kira uban naa, pee tu da
mata.

Pee tu Bukhena naa bapaqix nax anax, paa da maqi, da kasmakaq ixnaan
negaro dii, pee tu anax di okon maqi, pee tu riq babah, paa pa d batoho
rohox-rohok e gampao nete gosat.

Riq toho eta suba pao nex gosa, pee tu da
etax wahan, paa da oli suba lawe, e geba sa kadux paa da baptea di huma dii.
Fene, "Yax hama kae fulan pila sa naa, eta timor pila sa naa, yax dapax kae
moo!  Ka oli naa, poo kae baba ana xkemax haix naa,do san nax anax naa?"

Fen
geba bohot efrake yako, pee tu geba bohox nax anax na ta.  Pee tu riqe fene,
'Kae emkua naa, paa kae fukam haa naa?'  Yako fen, 'Tewa la kae!'  Pee tu riqe
fen, 'Mox!  Kae, naa do kae lagamo samak.'  Lal megex saa, pee tu ya naq anax
jadih, pee tu riq kitah dii, pee tu riqe fen heh, heh!  Yax fukaq suba! Yax
fukaq suba!  paa riq basehe-basehe, pee tu da moho.  Pee tu ya ol tuha naq
anax naa."

Pee tu geba di fene, "Gamdii do yax kaweq sakix tu kae."

Riqe fen,
"Eh, tu geba sa la a kaweq moo naa, do yax kaweq tu kae, la ka aqax ute yako,
do ma baptea baa na huma naa."

Pee tu geba di erux gamdii, pee tu sepuh.


(Transcribed 10/6/88 at Manoa, by Joe Devin).


        Sakeus,
        Leksula,
        June 2, 1988



A dohi nene emkedan naa.  Nene emkedan naa ptea-ptea, pee tu riqe egu nax
fodo.  Da egu nax fodo fixdii, paa riq iko fene da ix hama ixnaan.

Da iko
fixdii, paa da suba di nax hawa, da hama ixnaan e, gamahix da baaqax dae nax
hawa dii, fafu sa ba mata.  Da betax geba sa nax suran.  Katefen e da betax
geb fena nax suran pi geba bohox nax suran pi, bu riq suba di, da dohi, 'fafu
na mata!  Fafu na mata haix.'  Pee tu  riq toux suran wahan. Pee tu riqe hapu
kadan-fahan fidii, paa da plabux, paa da eguh baa gamdi nax hum hawa dii, pee
tu da xmasak.  Da pefa fafu di pa kisan sepu, pee tu da egu fatu, paa da
nyomok.  Da egu fatu, paa da nyomox fidii, pee tu da nyomox sepuh, pee tu da
exmasax, pee tu an roir an rua sa kaduk.

An roir an rua sa kadux, pee tu du
prepa la riqe fen, "Opon e!  Kae exmasax san nax fafu ha naa?"

Fen, "Ya
badapax fafu di fidae hawa babano, Opo sira, paa a xmasak."

Pee tu nax opo
fen, "Opon e, kam egu maqato naa, tu kae reqe fafu, la ma oli."

Du pimbodox
nun opo naa.  Nun opo dapi sepu fafu na, pa d maqi emlafex haik e.  Pee tu
sirua suba dii, du pimbodox nax opo.  Du kaa fafor isino sia, du kaa maqato
sia, pee tu du prepa la nun opo fene, "Ka reqe fafu, la ma oli."

Sirua kaxnaux
saro fene, "Sepo, do Opon leo, tu kita rua bahai."

Pee tu nun opo leo dii, pee
tu sirua hai, "Opon e, ii na sapa ka nam fodo hede!"

Sir tuux maqax isin saa,
tu du tuux fafu isin saa, paa du pebe sakik e maqax isin di pao nun opo nax
fodo, sir pebe sakik e fafu di sir nun fodo.  Eta, gam-gamdi bex, etaa du pebe
sepu, du pimbodox nun opo dii, paa du egu fafu di rohin nee dii, tu ikun e
eqan rua, tu dehan rua.  Pee tu du prepa la Opon fene, "Opon e, kami bele
fidae toho hawa naa, la sepu tame kami hai lawe, gamla huma.  Kami ptanax ka
nam maqato la huma.

Nax opo fen, "Eeh."  Riqe suba la huma, pee tu da deak e,
da touk, "Akeba!  Maqato skihi-eskihi naa ox fodo naa,do fafu na yax reqeh, do
i ha fixdoo?"

Gebar pila!  Da tewa moo, an roir an rua di praix sepu fafu di,
paa du eguh e, du pebe sakik e, bakutukar e, fafu di tu maqato sakix di riq
nax fodo lalen."

Sirua fida hawa naa, pee tu du kaa fafu dii, fafu rohino nee
dii, tu fafu dehan rua dii, tu ikun eqan rua dii.  Pee tu du kaa seporo, nun
beton pito fidae na ta, tame du oli.

Du oli dii, da prepa fene, "Picaya, kimi
an roir an rua sir bapimbodok e nim opo!  Paa pimbodox, paa sepuh haik e fafu,
do kim kaa sepu haix fafu naa, pee tu kimi oli naa.  Kim rua naa, do kim puna
xbohon la yako, bu asa yax bara puna xbohon la kimi, ramax tu kim balas
exbohon la yako, bu yax puna engosan la kimi.  Yax musix kimi, Opo sira, moo
do yako xdue lanax naa ute kimi, do ramax tu e kimi naa, e lanax beta kimi!"


Pee tu nax opo xdue lanat e moo, da musix nax opor ano, fen, "Iero ebyaqeno,
du pun sala yax laleq, bu yax musik sira."  Pee tu nun opo eprepa fene, "Kimi
hama baa megex, la kim eguh la yako."

Sir ba te laleno, paa du haa, pee tu du
ix tane suran e, paa du egu megex paa nun opo kaa, du xdue hansi-hansi-hansiak
e.  Fafu fifolo fata xkemax dii, du xdueh paa nun opo kaah, pee tu sirua i an
oli di nun elex, pee tu sepuh.

(Transcribed October 6, 1988, at Manoa, by Joe
Devin).


        Sakeus,
        Leksula,
        June 2, 1988



A dohi gebar pito du ix defux mua.

Gebar pito dii defux mua, du xrei nun wai
dii, fen da bara hai.  Nun wai, Kacilhena.  Fene, "Kae hai tu kami moo."

Du
xreih emtai-mtai.  Nax kai haax dii, nax kai miqgiwa dii, da xrei, fene, "Wai
Kacilhena hai moox."  Eta da hai, do sir laix tu ixnaan moo, da ptea di sira
moo.

Pee tu du iko dii, nake wai bahai kuax-kuak. Tapi nax kaka dii, da musix
nax wai.

Pee tu du iko, nax kai fene, "Ka hai kuax-kuax, bu kam laix kae tu
ixnaan moo.  Ka egu nam ixnaan emhewak, ka egu nam waja emhewak, ka egu nam
gomi emhewak, ku egu namu nhero mhewak, nam katuen emhewak.  A, dae do kae nam
huma samak, kae hapo samak, kami samak."

Pee tu riqe kuax-kuax,paa da hai
toqi. Pee tu du suba dii, du bage huma msian, dii nax kai exrei fen da bage
baa di moo.  Pee tu da fasak e eslaix omon e, da fasak e neke omon e, da fasak
e pigi omon, paa da puna nake saroma.  Saroma, paa da phete kau, paa da nhewex
nax bana, pee tu da pefa nax maqkau isin emsian, paa da kaa.  Pee tu da bage.


Sup-supa dii, du iko sakik, eta suba di neten yaq la du e hapuh dii, tu du
pixnane dii.  Pee tu nax kairo taha kau, paa du puna nun huma haat.  Du taha
kau, paa du loka okon, paa du puna huma.  Huma kau okon.

Pee tu riqe, da taha
kau omon baa, paa da puna nax huma slaix omon.  Pee tu riqe, da puna nax huma
breman ro-roin finaa sirnunuk, bu du bacaan sar liet.

Pee tu nax kai sira ix
pixnane, paa du xmata fafu leuk, riqe saa mohede.  Pee tu nax kaka xmasa fafu
naa, da tedax tu uka, pee tu fakah, sepu fidii, da faka xgerax.  Da spelex
geran gampao wedu.  Fen "Sepu haix fafu dii, paa uka dii, du hefak."  Tage da
hefax toqi fafu.  Pee tu sepo fixdii, nake wai dii rohi, paa da egu fafu di du
bahefax di uka dii, pa d fakah, pa d kaa.

Pee tu supan, riq iko pixnane, da
egu nax fafu saa.  Pee tu da oli, paa da xmasah, pee tu da dapih, da kaa proi,
da dapi proi.

Nax kair nee naa, du xmata fafu, tonal, bapuna msian; tapi du
laix riqe moo.

Riqe toqi, da xmata fafu toqi tu tonal.  Pee tu lalen saa, du
ix liqa fen, "Gba naa iko gamna kita mohe-mohe naa, do da dufa pee pi moo
naa?"  Du iko lawe, riq dufa fafor pito, da soox haix tonal esnoox pito,
berarti pol-pito.  Du prepax, "Picaya, geb roin naa, da dufa hebat e!  Lae da
regi kita nan neten tifun."  Du iko paa du kumisi neten, moo.  Da breman fidi
sir nunuk.  Pee tu nax kai roin naa prepa fene, "Kae bara iko tehux gamdae na
moo, tu kam nami snaran di ta."

Pee tu nun wai di te iko tehux di moo, tu da
mtako sira.  Pee tu riq bahapo baa naa, tu da bapixnane naa, gamahix riq egu
nax fafor kisen polo-cia, nax tonal utu-rua.

Betu riqe iko dii, fene, "Kai
sira, yako ha a dufa moo, paa a oli leuk.  Kai sira?"

Poo nax kai sir fene,
"Ku oli leux bu terserah, ku oli moo bu terserah fidi kae.  Fene kae iko xnika
kami?"

Eh.  Riqe saki lawe hum fenaro, pa d egu gebaro ecia paa du egu nax
muataq e.  Nax lair utun rua dii, tu nax fafuro polo cia dii, paa da egu
gebaro pol-rua geran, paa du egu nake iero.  Pee tu du saki dii, riqe patu
tuba i har paa, pee tu riqe, da prepa pa gebar di feheh.  Da puna tepat,
hansiak e pol-rua paa gebar pol-rua dii ego.

Pee tu du fehe tuba, paa du oli,
nax kair bele paa du liqa, "Akeba, geba aqa nake enyegoro pixbax tirin!"

Pee
tu da ix fika skihi-skihi nax uneto, tu da fatu nax surano.  Nax kairo toux,
bu saa beta mohe-mohe, tu riq fatu surano, tu da fika uneto.

Pee tu nax kair
oli fixdii, bam beton paa pee, nax kairo fene sira oli toqi.  Nax kair an dii,
sane fen san dapax fafor kisen paa, san dapax fafor kisen lima, san dapax
kisen nee, san dapax tonal pol-telo, san dapax tonal pol-paa.  Bu riqe dii,
tonal utuno rua dii, tu fafor kisen polo-cia, pee tu da leo.

Nax kair hai
lawe, du prepa la riqe fene, "Iero naa, do kam kuasakoro!"

Riqe fene, "Ya naq
lair, do geba sa te kuasax moo, tu dae, do  gebaro xrei yako, paa ya te epsiax
tu geba saa bu moo, ya te kaa geba saa nax ixnaan saa bu moox."

Poo nax kai
haax na sefen.  Nax kai haax na sefen fene, "Kae geba breux musti kae ecaan
kami.  Kam atur tenix, do kae ecaan."

Bu riqe etahaq fene, "Yako caan kimi, bu
kim te musix yako moo.  Pee yax naqor naa la a kaar pii a kfilikor pi, ramax
la yako."

Pee tu nax kairo fene, "Eta kae caan kami moo, do kae suba fina kam
nam negrii."

Riqe fen, "Bole rahex."  Pee tu riq iko, pa d suba oto sugi
emkedan saa, sugi dii cuma da piara nake opo emsian.  Opo ana fina.  Riq suba
dii fene, "Sugi, yako la a defo baa na kae naa, tu  naq kairo yahax yako.  Pee
tu naq kairo yahax yako, paa a iko la a defo na kae naa."

Fene, "Bisa rahex
kae defo, tapi yako mtako nam kairo mele sefen ute yako."

Fen, "Moox.  Ya defo
baa naa.  Yako mhakux naqu lairo tu naqu e faforo, la a defo baa naa, la bisa
kae erux namu e opo naa, do yako kaweq tuhah?  La yax defo baa na kae."

Pee tu
riqe fen, "Bisa.  Do lairo naa la ma puna pesta?"

Fen, "Bisa.  Puna, la kim
ondaq e Tuaq Kalatu tu e ya naq kairo."

Fen, "Kalax kae nam kairo, do sir
sefeno."

Fen, "Do bara ondaq sira mohe, tu kim kalax la geb megeto kaduk."

Cuma
du kalax paa du ondaq e Tuaq Kalatu tu nax atar pol-paa.  Kadux suba dii, paa
du puna pesta dii kel-kele beton pito, lear pito.

Pee tu sepuh.

(Transcribed
at Manoa, October 7, 1988, by Joe Devin).


        Sakeus,
        Leksula,
        June 2, 1988.



A dohi Epkita Baikole naa tu Kacili Bual Taun.

Sirua eptahon fene, "Epkita
Baikole, kae res-resex ana mhana baikole, do ku bele yako di ka namu Kandea
Baikole."

Pee tu Kacili Bual Taun naa, da taho ute Epkita Baikole fene, "Kiti
rua xbele di Kaku Baikole," la sirua eplatan.

Pee tu Baikole prepa la riqe
fene, "Eta kae ana mhana res-resex, do ku bele yako."

Pee tu da bele riqe
fixdii, paa du suba di Kaku Baikole, pee tu sirua la du platan mahede, du faka
fua, paa du--saa xdue nakex tu nax katuen e rapan gamdi saa, saa xdue nakex tu
katuen rapan gamdi saa.  Nake fu boti tu nake dalu fu tolot.  Paa sirua laix
saro dii, du te huke tu fahano moo.  Du huke tu katuen rapan.

Pee tu du sale
sepu, paa du kaa, pee tu du sehe epsaman, saa di kandeax di somon kahan, saa
di kandeax di somon kahan.  Nax roko aqax la riqe fene, "Ka puna leux la
yako!"

Kacili Baikole prepa la riqe fene, "Ku punah leux la yako!"

Pee tu
Kacili Breman Taun e eprepa fen, "Eh!  Eta gamdii, do ku jaga!"

Pee tu da
tarneno pee, bermit tota, paa Kacili Baikole aqak e, geda mahede, poo ri nake
enhero ta dii!  Poo da sohix, pa d sale enhero di.

Pee tu riq aqax la Kacili
Breman Taun fene, "Kae namu enhero ha naah!  A bapiolix.  A bagauh!"

Pee tu
riqe fen, "Do su ku jaga!"  Riq sepax kadan gamsaka pee, bermix tota.  Pee
nake enhero gamdaek e, Kacili Breman Taun ba-frakeh.

Fen, "Eh.  Kita rua midix
almua bu sama. Kita rua midix almua bu ma bamqesa-mqesan e.  Do gamdoo naa?
Ma sehe peni, pi ma platan etruus?"

Pee tu riqe fene, "Ku jaga peni!"  Da
sepax kadan gamsaka pee, bermix tota.  Pee tu riqe eptifu nake bajunete
gamlawek e, pee tu geb sahex di sohix, pa d saleh.

Fen, "Haak e, ka nam
bajunete ha na ya bagauh!"

"Oh, eta gamdii, do kita rua nani almuaro
bamqesa-mqesa, do ma sehe peni."

Du sehe paa lea trowahe exkemax saa gamdi ta,
da prepa fene, "Ka pili haix dii, do ma xdobon beka."

Riqe fene, "Kita rua la
ma sabatex saro, do ka bara xmata yako moo.  Yako toqi bu a bara xmata kae
moo."

Pee tu riqe fen, "Yako sabatex kae moox, tu kae, Kacili Baikole naa, do
du prepax kae namu pkitan e pixbate, paa ya la a lata hama kae."

Pee tu Kacili
Baikole prepa la Kacili Breman Taun fene, "Eta kae la ku pun sapan, do ku puna
haix nam suka, tu yako la a basohix rahex, kasiax fidi kae.  A basohix kasiax
fene ku pun tenix, do ku punah e, ku pun sapan, do ku punah."

Pee tu Kacili
Breman Taun naa, da lata hama riqe, riq basepa di nake tige fatan.  Da lata
hama riqe, riq basepa di nax tige fatan.  Da lata hama riqe di, riq basepa di
nax tige omon.  Da lata hama riqe di, da barogo pao nax tige fatan kolon.

Pee
tu Kacili Breman Taun emtaix riqe moo, pee tu da sehe, pee tu riqe fene, "Kita
rua pese sar faha, la ma sabatex saro.  Yako la a sabatex kae, tu kae la ku
sabatex yako."

Pee tu sirua exdobon gamdii sepo, pee tu du serux epsaman nun
katueno, du kusex nunu lebino, pee tu du pes sar faha.  Fene, "Lea lalen
leqina naa,do kita rua sabatex saro.  Ma te pun boho saro moo."

Pee tu du oli
epsaman e, pee tu sepuh.

(Transcribed October 7, 1988, at mnoa, by Joe
Devin).


        Sakeus,
        Leksula,
        June 2, 1988.



A dohi fina rua sa.

Sirua iko fene, "kita rua iko la m ix hama nani e
kakax-waito fiaki kaku nain kahan dii."

Sirua iko, iko, eta du suba aki du
keha saka kaku dii, pee tu du touk e gampao guhet e, fen, "Kakax-waitor dii
tor fixdoo?"

Fene, "Nan kakax-waito pao guhex naa."

Du suba pao guhex dii, du
dapax beta geba sa moo.  Du iko xdedux, paa du keha kaku saa qaan e Kaku
Exnitan.  Pee tu du iko.  Du iko suba dii, du bacaan e tepoto bakalak.  Du
caan e tepoto bakotero.  Fene, "Kita rua, ma iko epax haix na nani memlahiro
nunu huma tean e, ku exdihi olom gos-gosa, ku pakex namu e labun bisin, la ku
e--ka leo.  Kai, kae leo."

Nake kai fen, "Moo, wai, kae leo."

Sirua
piduen-piduen, pee tu nax wai leo.  Leo dii, pee tu asu, da nehex sira.

Asu,
da nehex sira, pee tu du xnika fene, "Liqa dae, fen asu nehex sane aqa."

Fene,
"Asu nehek e nani anax newe rua, du bakadux, bu nunu e moriro hai moo."

Sirua
naa, du iko naa, bu du kaweq mahede.  Geba sa la du kaweq mohede.

Suba naa,
pee tu  nun memlahir naa prepa fene, "Leqina aqa, do kimi rua kadux haix naa,
do kimi touk e kaha xwana rua baa dae huma huma karokox dii."  Fene, "Kim nim
sukar, do du rogo xnika kimi."

Pee tu du prepa fene, "Moox.  Kami iko naa tu
nam perluu.  Kam perlu kaweq moo, tu kam nam perluu fene kae musix kami la ku
xdue berkax la kami, tu kami an baptea msika-msikan e, meme."  Fene, "Kami rua
iko bu kam taqi, kami eptea bu kam taqi, eta kam dufa kae naa, do kae bara pun
susa kam lalenam tu kaha xwanaro moox.  Tu kami la kam iko naa, la kae esmake
tu kami la kam oli, la kami puna nam iero."

Eh.  Nax meme caan aqa, da smake
tu sirua, pee tu sirua beton pito di e fenlale dii, pee tu da prepa la nax
meme fen, "Memen e, kami ha oli."

Nax meme fen, "Sohix peni, la a seka fafu
aki di, la kimir eguh."

Eh.  Pee tu da seka fafu qis snap telu nain kahan e,
qis snap rua nain kahan.  Faf fena.

Pee tu da eguh fixdii, paa da dapih, paa
du tamba beto rua xdeduk e.  Pee tu du eguh, paa du oli.

Du oli suba di nun
opo an e,  nax opo fene, "Kam iko di nami memlahi, paa da smake sepo haix tu
kami, pee tu da seka fafu naa pa kam kaa, bu ii sa la kam silih mahede, Opon
e."

Nax opo fene, "Rohit emsian e, tu esleban saa, tu rohi taxbuan saa, la
kimi e sili nim memlahi nake e iero dii.  La beton pito sa sakix, do kim sax
tuharo.  Sira ka sepu fafu di mehede, beton pito dii, nake meme di hai suba
dii tu fafu di saa xdeduk e, tu ana mhana saa paa da balebah.  Ana mhana di
leba fafu dii,da suba dii, da prepa fen, "Iqax tu ya hai tuha geba naa, la kai
haax naa kaweq tuhah e, tu geba naa, da toloq yako tirin.  Da musix yako.  Pee
tu yako hai la a plomo kae naa fene, 'Ama xmusin, sian doun e, ku erux geba
naa,tu geba na braji tirin."

Pee tu riqe harta bu da haat e, ier hansiak e,
riqe nax iero xdeme.  Pee tu fina naa caan e, da eruk e.  Pee tu nax meme
fene, "Ku haix yako,do berkax tenix-tenix yako xdueh la kae.  A smake la iero
musix kae, la kae umur eslamat e, la ku badefo tu namu mori naa nimi huma naa.
Ramax tu berkax bu da taga kae, ier hansiax taga kae."

Pee tu nax meme oli,
pee tu sepuh.

P.S.  Ma smake fene, "Naq anax newe naa, da baptea tu
muan-modan.  Do ii sa bara hei riqe bu moo.  Opor-amaro, kim bara hei naq anax
newe na moo, tu da ecaan yako, paa eta da ba-ecaan yako, paa a batoke hai riq
nax suka, pa d baeruk e kaha xwana naa, paa da bapuna nax mori tuha, pee tu da
caax riqe ba ax di ta."  pee tu sepuh.

(Transcribed manoa, 10/7/88, by Joe
Devin).


        Sakeus,
        Leksula,
        June 3, 1988,
9:19 A.M.



An roin an saa ptea-ptea, da prepa la nax opo fene, "Opon e, yako la a ix
liqa Tuaq Kalatu, tu du eprepa fene Tuaq Kalatu an naa, do da puna rupa-rupa.
Fen nax suka fene gebaro puna tenix rahex la riqe, do da sewaro la du punah la
riqe. Du puna cefal bu bole, du puna pkikix bu bole, du puna tenix rahek!"
Supaya riqe bisa da kitah.  Da sei haix tu ier geran.

Pee tu riqe iko gamakik
e, da prepa la Tuaq Kalatu fene, "Yako la a puna ii saa la kae kita pee."

Tuaq
Kalatu fene, "Ku iko gamahik."

Fen, "Yako tu naqu e pakeaq naa, bu yax pifa
baa.  Yako pakek e pakeaq e labun sa moo, tu cuma yax pakex baa pifa."  Pee tu
riq kadux gamakix tu nax pifa dii, pee tu riqe eprepa fen, "Yako la a cefal."


Riqe ecefal tu nake pifa dii, pee tu gebar di malix riqe fene filim bex naa,
du kita salax geba sa pakex gamdi moo.  Tu du ecefal e, du puna barupa naa, bu
riq kita salax geba sa kadux paa da pekex (***** should this be "pakek?")
pakeaq pifa na moo.  Pee tu Tuaq Kalatu nax finhaa suba, da mali.

Pee tu riq
deax dii, pee tu da prepa fen, "Kae nam finhaa malix tenix dii?"

Fen, "Da mali
tu ka pifa."

Pee tu riqe fen, "Iqax tu ya naq adat e.  Kim malix yako,do ya
kasdenda kimi!  Ya kasdenda kimi, la kimi denda la yako.  Tu kam nam adax, do
kimi te malix yako moo, tu ya naqu npakex di gamdi bek.  Gamahik e kim mali,
do kim denda."

Fen, "Do ku denda teni?"

Fene, "Ya naq adax naa, do kae denda
tu namu e manu ha di da bastori Lie Malayu dii."  Riq toke Murampaax nake manu
stori Malayu.

Pee tu riqe toke Murampaax nake manu kastori Malayu di, pee tu
Murampaax sade fen, "Lae  a xdue naq ana fina saa la kae fidi ya xdue naq
manu."

Fene, "Kae exdue nam ana fina la yako, bu yako xrei, tu yax perluu baa
kae nam manux, tu kae nam finhaa malix yako.  Ya pakek e pifa.  Pee tu yako, a
mgea, musti yako a kasdenda kae tu nam finhaa naa, la kae silih tu manux dii
la yako."

Tuaq Kalatu fene, "Kae geba xbelen naa, fene kae iko kasdenda yako
la ya ix sili tu naq manu estori naa!  Manux naa,da tewa la gebaro xnaka bu da
tewah e, paa ya oli, poo da xdohik."

Pee tu sirua plawa-plawan gamdii, geba
roin an naa fen, "Do peka nam ii, la ya oli!"

Riq oli, pee tu manux di
kaa-kaa, pee tu da mata mhewak.  Da kaa xnaa, da mata mhewax, pee tu Tuaq
Kalatu fen, "Geba roi an leqina dii, da wamilax ya naq manut e, pee tu da mata
naa!"

Du kalax sakix fene, "Ku saki la ku xnewe manux lawe na, moo do e Tuaq
Kalatu xmata kae!"

Pee tu riq saki lawe, fene, "Yako xmata manux na moo, tu
manux na nax kasian tu yako, tu leqina di a toke riqe."  Pee tu, "Ramax la a
egu e kau fuan saa la d kaax."

Da egu kau fuan di qaan e Kau Fua Peli.  Peli
kihan paa manux dii.  Da dudah.  Pee tu manux di newe sakik.

Pee tu Tuaq
Kalatu fene, "Yako bisa huke persen kae tu ya naqu--ya laix rahex kae tu naq
anat e.  Naq ana fina mhuka naa, ya laix rahex kae la kae kaweq tuha, bu kae
ptea baa na ya naq huma, la kae haa, do kae  prenta sakik e ganti yako."

Pee
tu riq haa, paa da prenta sakik e nax ama, Tuaq Kalatu dii, nake karaja wahan
e.

Pee tu riq oli.  Pee tu riqe eprepa fene, "Skaraq naa, do yako la a puna e
Tuaq Kalatu ganti naqu e ama.

Pee tu riq puna Tuaq Kalatu ganti nax ama dii,
paa riqe eprenta musun pito, pee tu nax ama mata.

Pee tu sepuh.

(Transcribed
10/7/88, by Joe Devin, at Manoa).
        Sakeus,
        Leksula,
        June 3, 1988,
9:26 A.M.



An roir an rua saa midi, nake roko fen, "Kita rua iko la ma midi fipao wae."


Pee tu nax roko fene, "Kita rua midi pao wae naa, bu kita nan ina tu nan
amaro iko haik e.  Paa kita rua midi pao wae, bu e mele geba bohox, pi geba
ejahato kadux, paa du xmata kita."

Fen, "Kita rua ix midi!"

Du ix midi pao
wae, du ptea-ptea, gedak e wae di kabo.  Wae di kabo, sira fene, "uqh!" d,
"Fidae naa, mele inan sir tu aman sir salak e!"

Nax roko fen, "Moox.  Inan sir
tu Aman sir fixdae na moox, tu sira iko leqina fila hawa."

Pee tu sirua iko
fene, "Kita rua oli la ma hai odokoro."

Du te tah bex laleno moo fene ii dae
naa,do e--wae karo leqina dii, do moo do sir nax ina tu nax ama iko pese wae
dii, paa du mhoro, paa da karo.  Lalu sira rua iko, paa du oli, paa du hai
selak e, bu nax wai di laga mtaku-mtakut e.  Nax wae di mtako, gamdae-gamdaek
e, geba dii, da bapatu midun di wae lalen.

Da bafax betaro dii, pee tu du
heka.  Du heka dii, da pixneho.  Sirua heka, paa du pefroni di uka lahin. Da
hai dii, paa da hambetaro, fen, "kim haix yako moo, do a xmata kimi!"

Gamahik
e sirua hai.  Hai suba dii, pee tu du eta e geba di nax huma.  Paa du tewa
fene geba naa, do geba kaxmata geba.  Fen, "moox, geba naa,do da egu kita la d
piara baa kita, la m jaga papu maqkau, tu ma xmasa la d kaa, tu nax geba
xmasax sa moo."

Lalen saa, riqe fene, "Kim rua badefo naa, tu ya iko la a ix
hama fafu saa la m kaa."

Pee tu sirua badefo, ptilo-ptilo da oli,da batedu e
fafu pixbate saa, paa da oli dii, da pefah, paa da fotoh, paa da xmasa, paa
sir telo kaa.  Sir telo kaa, gedax fina rua naa du ptea-ptea, du nanbeta nun
ina tu nun ama, pee tu du taqi.

ee tu riqe fene, "Ya iko hede."

Sirua iko
fidii,paa du egu fafu dii rohin, paa du reqeh, paa du heka!  Du heka gamlawe
nun ina tu nun ama.

Pee tu geba di oli dii, "Hei, geba--fina rua naa--fin roir
an rua na heka haix!"  Pee tu riq hama, hama, bu da mtaku nax ina tu nax ama,
pee tu riq ham tehux mohe,paa da oli gamdi nax elex.

Pee tu sepuh.

(Transcribed
10/7/88 by Joe Devin, Manoa).


        Sakeus,
        Leksula,
        June 3, 1988.



Geba saa, da ptea-ptea.  Da iko, paa da suba gamdi e Tuaq Kalatu.  Fen, "Tuaq
Kalatu, bisa ya pinjaq e--ya lahax kae nam ii saa, do kae erux pi moo?"

Fen,
"Kae lahax ya naq sapan?"

Fen, "Yako bisa lahax kae namu labu e eprenta dii la
ya pakek e, bisa ya lahax kae namu e atar pol-paa la ya pakekoro?"

Tuaq Kalatu
mali fen, "La kae pakex la teni?"  Tuaq Kalatu mali, paa getex-getex fene,
"Kae pakek e ya naq atar pol-paa, kae pakex ya naq labun la teni?  Kae geba
gamaqdii fen kae pakex ya naq ier naa la kae iko eprenta gebar naa tu betah?"


Pee tu riqe fen, "Asa kae erux peni!"  Eh.  Fen, "Yako la a pakex naa sqoix
la a iko xmata Murampaat ."

Pee tu riqe fen, "Eta kae la kae exmata esqoik
e--xmata Murampaax, do ku pakex, tu yako toqi baeruk e,tu geba di ta da xboho
gebaro tu xmatat e."

Pee tu riqe fen, "Yax laha kae namu eskaafor, tu deselo,
tu pahato, tu gargajiro, tu la kam ix karajaa aki e Murampaax nax tohon."

Pee
tu sir ix karajaa ax Murampaax nax tohon dii, Murampaat ecaan kau doqe-daqe,
doqe-daqe, pee tu da bataga tu nax gomi mae rep-pitut e.  Fen, "Saner paa
lea-lea do du hean fila ya naq tohon?"  Da aqak e geba naa bapakek e pakeaq e
Tuaq Kalatu.  Fen, "eeh, Tuaq Kalatu e, ka puna sap-saparo dii?"

Fene, "Bara
psaax moo, tu beto-beto do yako a bridin tirin!  A bridin etaaa a bridin!  Paa
a te bag beta moo tu bridin e, pee tu a sgedax gebar ano na la du e puna naqu
e elex na.  Du puna peti nitu, la ya naq elex dae lale, la yax te boqi.  Pee
tu du punah."

E resex riq suba dii, do peti di e sepu haix bohin, paa du pasaq
selek e qaqan fafan saka.

Pee tu riqe lomo geba mtuax di fen, "Mohe, Tuaq
kalatuuu, bisopa kae beka, tu kae do bole, kae eprenta gebar, do du toloq kae,
bu yako do yako prenta naq geba sa moo.  Kae egu nega di ta la yako."

Fen,
"Ehe ta.  Bu bara, tu ya naqu nega-nega,tu ebridin tirin!"

Fen, "Moo, ga!
Geba keda, ku egu leux sahex di ta la yako!"

Sirua plawa-plawan naa, nax akal
la Murampaat e rasa fene geba keda na xreix tirin.  Sirua plawa-plawan
omax-omax, pee tu riqe fene, "Ehe.  Do eguh leux la kae!.  Do su bage naa la
ku ukur fen bex-betah tu kae.  Eta bex-betah moo, do yako la du eguh la yako."


Da bage pao, bex-betah tu riqe, pee tu riqe fen, "Mohe! Ii ha aq boqi resex,
tu da poto!  Kim eguh la yako resek!  Tu yax geba mkedan."

Pee tu riqe exdueh
dii.  Fen, "Do ku rogo pao, la ku bage, la atar pol-paa exdaba sqapax ka, la
du ptanax kae nam huma."

Da rogo pao, pee tu du tuuk e qaqan fixdii, paa du
tregu xrapex.  Pee tu da egu paku fixdii, paa du paku xrapex.  Du paku sueh
bol-bol-bolih!  Fen, "Adi tem faeh, mele kae mohox."

Fene, "Moox!  Ii di
enpunan haan di moo!"

Fen, "Moo.  Paku gamnaa la d giwe, mel kami egu kae, do
kae moho, paa ekfukak."

Fen, "Moox!  Ii di enpunan haan di moo!"

Sir
baplawa-plawan eta du paku sepuh, pee tu riqe ha dae lale,pa d te kita ii sa
mohe.  Du egu boor fixdii,paa du boor paa pupan lalen e raman rua di batede
baa.

Fen, "Ax, kae geba jahax hadi-hadii!  Ka kaa sepo kam nam gebaro! Kae
exmata sepo kam nam gebar haak e!  Yako naa do Tuaq Kalatu moo."  Da lufa
labun dii tu kata dii, hei!  Tuaq Kalatu moo, tu geb dofot!"

"A minta ampun e,
geba sopan e, tu ya kaa ka nam anax sa salax moo, yako xmata ka nam geba
sa..."

Fen, "Difux sepu kam nam gebaro naa tagal kae!"

Pee tu du eguh, paa du
ix poloh la masi.  Du polo Murampaax di la masi, pee tu du oli, paa du eguh
gamdi e Tuaq Kalatu emkedan di leuk e, paa du kitah.  Pee tu fen,
"Bex-bex-bex-betah di ta,tu geba na ta ka sepo gebar!"

Pee tu du sgedax gebar,
paa du saik e gamla masi, paa du poloh.

Pee tu sepuh.

(Transcribed at Manoa,
10/7/88, by Joe Devin).


        Sakeus,
        Leksula,
        June 3, 1988
        Begun sometime before 10:00 A.M.



Fina mtuat emkedan an saa, riqe baa di nax huma kau fatan kolon.  Lea-lea, do
riq puna i megex sa moo, tu da pidhai baa e nake ier dulano.  Nax takor dulano
paa da pidhairo, da pili exliqano, da pili e nake kuheno.  Da pili nax kuheno
dii, pee tu  riqe fene, "Yako la a pili naq ier naa eta seporo, do a iko
kano."  Da bastori emsika-msikan.  Fene, "A pili naqu tabakoro naa, iero naa
seporo, eta seporo, do a iko gamdi lea keha bu bole, a iko gamdi lea nodo bu
bole.  A iko gamdi lea rapan bu bole, lea gilin bu bole."

Pee tu da manimpaq
sepo, da haluux sepo nax iero, da haluukor etaaa nax iero exkema sepo, pee tu
da eprepa fene, "Naq iero exkema sepo haix naa, paa yako la a iko kan pee."
Da egu nax mae, tu nax irit e, tu nake e dosi--nax dosi kakaa fua--pee tu da
iko.  Da pebe nake dalu futolo saa, tu fu boti fato rua, pee tu da iko.  Da
iko eta da suba di kandeax saa, kandeax di qaan e Hore-ina-hore-ama.  Da deax
baa di tah.  Da kaa fua di mahede,  da opi nax tabaku mahede, pee tu da kerex
di kandeax dii, pee tu riqe, "Horekan eee! Hore, Inan ee!  Hore, Aman eee!  A
poda haix na kaku na!"

Pee tu da bacaan fipao,  ii sa fen, "Wio!  Wio!"

Da
bakaa palex fua di fidoo? tu da batuux nax ier,tu da heka!  Fene riq kalax,
paa ii xdakun e kaduk!

Da heka fixdii eta da suba sakik e kaku saa, kaku di
fene, "Beka kanooo!"

Da kaa fua di mahede, da kerex dii, pee tu riqe fen,
"Beka kanooo!"

Pee tu ii di basade fipao fene, "Kox! Kox!"

Pee tu dikeh e!  Da
kaa palex nax fua moo,tu da hekah! Da heka, pee tu da oli.

Da oli suba dii, da
baprepa msika-msikan fene, "A iko suba di kaku rua dii, a ba-epraqix ii di
pee, sir balieno mdi-mdii, pee tu ya heka!  A oli, paa... Pee tu yako,a te tah
bex laleq moo, a oli kan."

Da oli, paa da haluux pilix nax iero dih.  Pa eta
da pun seporo, "A iko gamlawe na pee!"

Da iko sakik e gamdi e lea rapan.  pee
tu da prepa fene, "Yako a iko la lea keha,bu da pixdaku kano, a iko gamna lea
rapan peeh!"

 a iko suba dii, fen, "Yako, do naq ii emtakun e na dunya kolon
naa, na dunai naa, do ii sa qaan fene, "Wowio, wowao!  Wowio, wowao!  Do yako
mtako i har di ta!"

Da basuba lawe, da bakalak e, "Wowio, wowao!"  Pee tu da
heka sakik e!  "Moox! Yako te iko tehux neten sa moo, tu a ikux neten saa,bu
du pixdaku yako!  A oli la a bahenex baa di ya naq kau fatan kolon an."

Da
henex dae dii eta geba saa ptea-ptea,da ikoh.  Dekax, pee tu da ix rohi.  Da
ix rohi hama fafu tu dekat. Pee tu da baaqax dae, gebar pilaaa! fina mtuax
emkedan saa fidae nax kau fatan kolon naa, tu nax hawaro, tu nax iero naa! Nax
tabakoro omono ngosan-ngosano! Nax tabakoro omo rema-rema haro!"

Pee tu da
kadux dii, pa d hipi baa omon emsian.  pee tu da suba dae, fene, "Sugi, iqax
tu ya bahipi kae nam tabaku omon emsian na, la yako e a paqix na la a opih."


Fen, "Do asa ku gamahix la ku opi baa tabaku mnega fikiqnaa, moo, ka bahipi
ii e omwaet e.  Ka bahipi e tabaku omwaex, tu xboho-xbohox, ku paqix, do da
nyopi empai-mpait."

Pee tu fina mtuax di pefua riqe tu tabaku maqit e, da egu
fua wal kaa.

Fen, "Yako, a prohi fili emsupa-msupan, bu a dobo ier aq sia
moox."

Pee tu e fina mtuat emkedan an di fene e, "Opon e, ku iko fikiqna ya
naqu snara naa, do ku maxketa tu ii sa qaan fene Wowio, Wowao.  Tu iqax tu du
pixdaku yako tirin."

Fen, "Moox, Opon, i ha dii do yako mtako i ha di ta moox.
Asa ku reqa snara naa, mel fafu sa wahan, do a tehu hamah, la a rohih, la a
fageh holix."

Fen, "Opon e, su baiko dae guhex daaee.  Iko dae guhex dii eta
suba dae olon dii,do ku jaga, tu nunu xnaax eleno di ta."

Da baiko hai guhex
dih gamdaex, resex, da rohi fafu dii, saa bakaa.  Fafu ebhasat emkedan saa. Da
bakaa, pee tu da fageh!  Da fageh fixdii, paa niun emlaqa-mlaqax!  Nax niun
emlaqa-mlaqa fixdii, pee tu da plabux, paa da oli lawe nene emkedan di fen,
"Opon e, kasibi dii,do haax fafu di i ha q nah!  Exmasax baa na ta, la kae tu
proi, yako tu proi."

Fen, "Ehe ta, Opo, eta kae musix yako gamdii, do ku
xmasax,la ku laix yako tu proi."

Da xmasax, pa d pesnaih, pa d laix nax opo di
tu proi, da egu nakex geran, paa da oli.  Da laix tu fafu di sepo, pee tu riqe
ol manuk.  Riq oli gamla nax huma, nake finhaa tu nax gebaro xnika fene, "Fafu
naa e snain fidoo?"

Fene, "A dufa naq opo sa fidae di, paa a laix tu proi."


Fene, "Fidae do?"

"Fidae wae olo mkele-mkelex daaee.  Paa a laix tu proi, pee
tu da jaga laix yako tu tabaku haro q nah.  A, da laix yako tu tabaku deul ha
q naa, tabaku flese ha aq nah, paa a oli tuhah."

Fen, "Eeh! Do iqax tu
lea-lea, do jaga eta sepu tabaku, do ma ix mancari fidae di ta, la da jaga
laix kita."

Pee tu eta betono pol-rua saa, pi pol-telo saa, sepu sahex dii,
pee tu riqe saki.  Da iko prohi.  Da iko prohi fixdii, paa da suba di nete sia
dihe, da prepa fene, "Opon e, yako la a iko gamdae na hede, mela a fage fafu
sa hede."

Nax opo mali fene, "Akebakan! Ka baetax dii, kae nanu fene ka fage
sahex dii, do  faan moo?  Ramax tu nax rokor gerano kaa tehux di neten di
moox.  Kiko sakix fiaki, tu dekax aqa haax tirin, paa ku iko beka."

Da suba
aki kaku fokon dii, da bafak e boqix sa baii.  Da suba dii, pa d sekah!  Da
sekah fixdii, paa da seka tinan emkedan sa fixdii, pa d faeh,paa da hapu
kadan-fahan, paa da eplabux, paa da oli suba di nax opo.  Fen, "Opon e, fafu
di aki e kaku fokon."

Pefah, paa  da ptureh paa nake somon.  Fen, "Kam geba
xdemen, Opon, paa kae namux somon baa, tu kam namix somon."

Pee tu riqe egu
nake somon tu snain dii, pa d olih.  Tu da egu tabaku.

Pee tu lalen saa, nax
finhaa, da oli suba lawe, nax finhaa fen, "Lalen saa, do kae saki, do ya hai
la a basohix di Opon."  Pee tu nax finhaa, sirua iko tu menat e.

Fen, "Bara
iko tu dekax, mel kae ebridi."  Pee tu du iko tu menax fixdii, paa du suba
dae, da tewa haix nax opo nax huma dii.  Du egu ixnaan e, du egu sasi, paa du
jaga laik e.

Fene, "Kim egu minya kalapa ro-roin, la a jaga foi oloqo."

Fen,
"Ehe ta."

Pee tu sira fen, "Opon, lalen saa, do ka hai fila kami holik e, la
kae jaga xnibi kam nam anato."

Fen, "Moox.  Yako xnibi beta kim nim anato moo,
tu ya naq iero finaa empunano tirin e.  A pili naq tabakor kuheno, a pili naqu
e iero naa."

Pee tu lalen saa, geba ha di basaki, pee tu  fina mtuax emkedan
ha di mata, pa d baii dae kau defan e.  Da mpei, paa da mata.  Haah!"  Sika tu
da bambamata pee, moo do mefuh, do da maix faan, paa da te iko maho moo.  Da
saki fixdii, pa d kalak e nax finhaa tu geba rua, paa du  lebah fixdii, paa du
kukax.

Pee tu riqe jaga tabakoro dii,da jaga iero dii, pee tu riq kawasa aki
neten sodin dii, fina mtuax di nax iero dii.

Pee tu sepuh.

(Transcribed
10/8/88 by Joe devin, at 2804 Manoa Road).
        Sakeus,
        Leksula,
        June 3, 1988
        Begun sometime After 10:00 A.M.



A ceritaa geba mkedan rua.  Sirua egu nun gomi rua, pee tu fen, "Kita rua iko
taha kau mhisin dae di hama tonal."

Hama tonal e, du taha gampaox, du hambeta
dolax dii, du dapak e emhana mkedan saa.  Emhan boti, tu e ebreq tin anax saa.
Pee tu sahex fene, "Ya egu di breqe dii," sahex fen, "Ya egu mhana dih."

Pee
tu sira mali la saro fene, "Kae egu mhana dii, bu tonal di ta giwe!  Bu ol
tuha, la m loax rahek e."

Du oli, paa du xmasa leuk e  tona breqe dii paa du
kaah.  Beto dii, du loax sakik e tona mhana dii paa sup-supan.

Sup-supan dii,
pee tu du iko, da prepa la nake roko geba mkeda naa fene, "Kae egu sakik
enhero, ya egu gomi tu katuen."

Pee tu da egu enhero gamdaek e, nax roko fene,
"Bara gorax moo, tu fafu sa bawahan eq nah!  Ramax tu yax rohi hamah.  Poo da
bakaa tagagaha-tagagahak, pee tu da rohi fidii, pa d fageh, da oli, paa da
xmasax, paa sirua kaa, sirua xmasax, paa du kaa proi, du dapi proi, pee tu
sirua fene, "Kita rua mancari tehux mohe, tu ma bage baa q naa,

Pee tu sepuh.


(Transcribed 10/8/88 by Joe Devin, at Manoa).


        Sakeus,
        Leksula,
        June 3, 1988
        Begun sometime About 2:00 P.M.



Yako cerita yako, Sakeus, tu e Yusak, kam rua fidi Banulalet.  Pee tu kami
frake nami gea-wanoro har lima.  Gea-wano.  Kabar fidi Buru Utara dii fene
gea-wano msian, du kfilix paa e petormak ("Petromax" pump up lantern) pi
lonceq taqaq naa.  Pee tu yako prepa la riqe fene, "Geba naa, kita rua egu
manoto lima naa, la kita rua iko gamdae Buru Utara."

Riqe fen, "Akebakanane!
ma iko kadax eta suba di Buru Utara, breman tirin!"

Yako fene, "Ma hai, ma
finaa la m suba pao Griaxlale, fidi griaxlale ma suba saka e Erdapa, fidi
Erdapa kita bage sakix dae e Wareman.  Pee tu ma haik e gebar fidii ta."

Pee
tu suba dii, kam haix geba sa qaan Lepas.  Riqe fen, "Ma ikux tohon gamlawe
Buru Utara naa, beton telo."

Pee tu yako fene, "Ma iko beton telo fidi, asa ma
iko, mel kam nam manoto na mata."

Pee tu sup-supa ha dii, du puna ixnaa lafat.
Du puna ixnaa lafat, paa kam eguh, paa kam iko.  Kam iko eta kami lepax neten
saa, du raqih fene neten dii Kaku e Asu-mina-mtali tu Asu-mina-(sap-sapa har
di, tu a glidukor haix).  Pee tu kam toho, pa kam bage  neten sa qaan e
Haqgida.  Kam bage di Haqgida dii, yako xnika riqe fene, "Kita bage na Haqgida
naa, do pila saa kita suba sakix di e enbagex sahex?"

Riqe fene, "Kuraq
enbagen betor rua hede."

Kam hosax sup-supax dii, yako prepa la riqe fene, "Ma
sombayaq sup-supax, la ma iko."  Kami sombayaq sepo dii, pee tu e yako e, a
prepa la riqe fene, "Ma iko beka."

Kam iko eta kam poda kaku sa qaan e
Taplabe.  Taplabe dii, do ma batoux pepex sepu e bual naa.  Pee tu kami e
bafax dii, kami rua banu lalenami. Kam banu lalenam fen kam bafax neten na, ma
batoux pepex bual naa, kam rua la kam bataqi, tu kam tewa tehux nam neten
mohe, tu ha gamdi kam basuba di nex megex haik.

Pee tu riq toke fene, "Gamlau
eq dii do breman boho-boho."

Pee tu kami iko eta-teta-tetaa modan, kam dufa
gebaro si fidi Buru Utara dii, du iko hama kisi, paa du oli, tu du xmata tonal
toqi.  Du dobo kami fene, "Kim gebar naa, Lepas e, ka egu gebar na fidoo? geba
Buru Selatan rua na ta?  pee tu du ix tuha nunu e manoto q dii?"  Fen,
"Heikanan e!  Manux filin toho haix!"

Haah!  Poo ya naq geba sahex naa, poo
riq sefen.  Yako fene, "Ka bara sefem rabo-rabo moo,, tu ma iko rahex."

Kam
suba pao neten di epax-epax lawe masi tean haik, paa kam bage baa di ta, pee
tu kam nam betor rua di tohon.  Poo braqin gamlawe neten du bakaba fene
"Waubaa" dii, pi "Airbuaya."  Tu neten dii qaan ha di ta.  Betu kami--sira
fen, "Ebraqin haik.  Eta kimi rua tem kim ikux baa tohon na betor rua lalen.
Moo do kami laan-laan, kam iko, do beton telo."

Pee tu yako prepa fene, "Opo
musix kami rua, tu kam ikux salax tohon na moo.  Kami rasa fene ha dii Opo
kaskuax kami, pee tu kami rua suba dii.

Kam suba dii, pee tu geba sa fene,
"Haah!  Ma kaa hamanan naa, bu e ya naq lampu haa bapihi q dii, bu naan sa
moo.  Da mkua?"

Yako fen, "Do nax tenik e salah dii?"

Riqe fene, "Nax ier ada
naa, bu  ya te pasaqor moox."

Yako hati-panas to geba xmeqe-xmeqen di prepah.
Pee tu yako fene, "Ma kaa mahede, bara peni, la yako e toux coba lampu naa."


Fen, "Pekah, kaka-waix, la e supax-supax tame ku touk."

Bu yako fen, "Moox.
Ma toux peni, la mel da baii, do naan gosa tem ma kaa."

Pee tu ya fuka fidii,
paa a toux, ou, gesux jaroq.

Pee tu yax pili e lampu dii, paa naan, pee tu
kakax-waix fene, "Haah! Eta kakax-waix di fidi Buru Selatan dii, da kadux suba
naa, do lampu naa naan gosa naa, do a laix tu sapa gos-gosax naa?"

Yako fen,
"Moo, kakax-wait e!  Laix kan tu ii sa moo, asa nam lampu naan, la ma kaa
hamanan oq dih."

Pee tu ya hobo fahaq fidii, paa kami kaa, dii du tahu tonal
e, du tahu wanat e, tahu fafu, paa kami kaa tu di beto dih.

Kam kaa eta-tetaa
sepo fildii, kam waher-waher, fen, "Moox, kam oli la kam bage fipao huma sahex
dih.  Kam badeax di.  Yako prepa fene, "Prepa la hum sahex di fen riq bara
xmasa tu aqa mohe, tu kam kaa ba na.  Tu sup-supan tame riqe exmasa, la kam
kaa supax, pee tu kam iko."

Pee tu riqe fen, "Watiro!  Gamdii, do kim babage
na kam nam huma naa, kim kaa mo."

Yako fene, "Kam uhanam haik e.  Haix la
supax tame kam kaa."

Supax dii, kami ikux nam tohon dii, eta suba lawe waubaa
dii, kam suba di Lepas nax huma, kami bage baa dii betor rua.  Pee tu kami
gampao Saulahun (Saulahin?), paa kami gamlawe waubaa dii, paa kami ekfilix
nami e kakatuaro naa di e Farai.  Paa ya tukar e lonceq saa tu pakeaq.

Paa kam
oli, paa nam fulan lalen saa baa di Saulahin dii.

Pee tu kam oli sakik e.  Kam
oli, paa kam sela sakik e wae di qaan Waili.  Kam selah dii, gamdaex, da bae,
kam keha kaku sakik e.  Kam keha kaku eta kam iko suba di geba sarfeiro
(survey), dii kam ikuk e kaku, kam iko betor rua.  Kam oli sakix dii, tem kam
nam beton telo di tohon.  Kam toho Rana.  Kam nam betor rua di Rana, pee tu
kam oli suba di Banulalet, pee tu sambetax Bapa Temi sir la du iko la du ix
tufa wae pee, kam suba sup-supax dii, paa du xmasa, paa kam kaa sepo, pee tu
sira ix tufa wae, kam badefo baa dii.

Pee tu sepuh.

(After Sakeus had finished
his narrative, I prompted him with some questions:)

Joe: Kim iko gamdii, do
kimi kaa sapan ox tohon?

Sakeus:  Kami kaa ier etaaa, kam kaa maqkau, kam kaa
maqat e, eta sepu kam nami maqkau, do kam hula ii sa qaan "pigi.  Moo, do kam
kaa neke tuben.  Paa kami exmasax, paa da puna ixnaan paa kam kaa.  Kam kaa
ier dii di tohon.

(Transcribed 10/8/88 by Joe Devin, at Manoa).


        Sakeus,
        Leksula,
        June 3, 1988
        Begun sometime About 2:00 P.M.



Betu dupan, betu balax, do geba sa sida kam nam waer fiax fuka na tu e lampu
Stroqkeq ("Storm King") na moo.  Yako, a eguh, pee tu a nanbeta laleq, fen,
"Betu kam nami e geba mtuato, do du sida salax wae tu ii na moo."

Pee tu yax
toho gampao wae, yako prepa la naq finhaa fene, "Kita rua ix sida wae naa,
geba mtuato sida salax tu lampu na moo, mele enheix sa beta kita."  Pee tu e
yako prepa la riqe fene, "Ya nanbetah haik e, paa beto naa, do ma sida beka."


Pee tu beto ha dii, kam rua sida dii, kam rua fisaka, kam hewak e maqkau,
pala ro-roin e, bia ro-roin e, gampaok e kami patu midun pa kam kaa emhawex
dii.  Bam beto tem kam sida.

Beto di kam sida, yax seka wanato pol-lima.  Kam
sida eta lea din-dinan.  Ya seka wanax pol-lima, uran e fodo samtifun.

Yoho sa
toqi da bamaix wanax faano, pa d taga fen la da mumi-mumi fen la da kaa wanato
naa, ya naqu finhaa fene, "Yoho sa dii!"

Yako ba-fen, "Ii ha doo?"  Ya batuux
lampu paa a balakak e, "Ei, i ha q dih!"  Ya baii, pa riqe la d heka, pee tu
yako frake riqe ikun, pee tu a fladik.  A fladix matax fixdii, paa a baxqotox.
Yako fen, "Eih, yoho na mina!  Sepo, do ya xqotox baa na fatu olon na, la a
oli,do a eguh toqi."

Bam lea, kam rua oli, paa kam eguh dii, ya naq finhaa
hisi uta--kau luken sa qaan uta maden.  Fene, "I ha naa la a tedax wanat.  A
leka wanat e--tu wanato na mina, do a lekar toqi, la a tedax la m kaa."

Pee tu
yako fene, "Ehe, do ku hisi tube gosaro dii, la ku egor la m kaa."

Pee tu kam
oli, paa kam dapi wanato dii, la beto dii, pee tu yako prepax la riqe fene,
"Ka duba, do ka babage, tu ya ix sida xdeduk e, la i ha aqa la ya ix sida
lal-ruak."

Riqe fen, "Moox.  Yako mtako tu beto naa, tu wae olo somin-somin.
Wae olo somin-somin naa, mele geba jahato si do du kadux paa du xmata yako!"


Yako fen, "eh.  Do ku hai."

Riqe fen, "Bu a duba tirin."

Yako fen, "Do ku
babage, tu ya iko baa wae lekor rua pi telo sa."

Ya iko baa wae lekono telo, a
seka wanato di pito, pee tu moox.  A nanbeta, a oli taga naq finhaa, mele geba
jahax sa kadux paa da xmatah.  Pee tu yax oli.  A oli dii, paa a dapi wanato
di.

Riqe fen, "Pixbaa saa, la m tedax, la m kaa."

Yako fen, "I xbate-xbate har
naa, naq suka la m kaa, maqix bu bole, waex bu bole."

Pee tu e yako e bage
sakix, tu riqe dapi wanato dii, tu da tedax saa.

Paa eta bam sup-supan sakix,
pee tu ya iko paa a xnai.  A xnai wae sa qaan kakewal.  A seka sakik e i haro
etrua.

Paa a oli dii, riqe fen, "Tedax rua."

Yako duba,paa a bage.  A duba,
paa a bage, pee tu yako prepa fene, "Sup-supax do ma ix taga Bapa Temi sira.
Sup-supan, do ol taga Bapa Temi sira."

Fene, "Ma oli."

Kam dapak e wanato dii
epax pol-pito saa gamdi ta.

Kam oli gamsax Banulalet, paa kam sohix Bapa Temi
sir oli fina Wabohit e (Wabohit e skaraq naa du kabah sakix fene "Neat").

Pee
tu sir oli dii, paa kami exmasak e wanato dii,paa kam kaa.

Pee tu sepuh.


(Transcribed 10/8/88 by Joe Devin, at Manoa).


        Sakeus,
Leksula,
June 3, 1988.



Naa la a dohix sakix yako tu naq finhaa defux mua di neten sa qaan e
Banulalex, bu fidae neten sa qaan e Wakatindulan.  Ya tewa nax taoq moo.  Betu
kami ma aki Banulalet e.

Pee tu kami rua--ya iko hapu unet e dii, fene "Taha
otok e."  Mama Mura prepa la yako fene, "Taha otox uneto naa, la eta du xdeme
tame ma tomakor lalen emsian."

Eta du xdeme tame tomax lalen emsian naa, yako
e taha eta naqoro--unex di raman pol-pito saa.  Pee tu Mama Mura sgeda fene,
"Ma tomax uneto beka.  Fulan ha naa, do tonal mina haix, paa ma toma uneto
beka."

Pee tu yako tomax uneto fixdii, Mama Mura si ix toma nunuro, yax bafax
dekax tirin-tirin!  Pee tu yako, "Moox!  Ya ix tomax ledakor moo, tu e dekax
haan naa, do beto, do tonal sa toho pi moo, pi.

Du oli, pee tu Mama Mura prepa
la yako fene, "E jaam yaq e yako prepa fen 'tomax' dii, do tomak e, tu ramax
tu da toho di ta.  Biar dekax haan doo, bu sir toho, paa du beta."

Pee tu yako
fen, "Eeh.  Yax tewa ii sa moo paa yako mtaku dekax, pee tu yax iko mohe."

Pee
tu ya ix liqa naqoro dii, cuma har paa.  Riqe kaeqan-kaeqan!  Riqe kaeqano
nee.  Mama Mura.

Pee tu e yako  naq huma samak e.  Bam sup-supax dii, yako
kadux dii, sira oli mahede.  Emhawen dii, yako kalax sira.  Fene, "Mama Mura
e!  Gamahix peni."

Mama Mura sade fen sohix peni,tu a bamba oli e, paa a glada
kan hede."

Pee riq kadux lepax dii, pee tu da prepa fen gampao huma la bage
fipao."

Yako mgea,tu a dufa naq tonal sa moo, pee tu yako gampaox moox.  Kam
rua babage baa sax Banulalet e, sir bage pao Banulalex kolon.

Pee tu sup-supax
dii, riqe pun lien tu kami rua, fene, "Bara plawan ya naqu e esgedax wahan
dii,do gamnaa,do kae dufa toqi."

Bam sup-supax dii, a oli dii, a holix naqoro
pol-rua geran pito, pee tu a oli paa a dapiro, pee tu ya saki lawe, a prepa la
Mama Mura fene, "A dufa haik e."

Pa kami dapi tonalo dii eta du maqi, Bapa
Temi malawe Jawa hede.

Kami oli fixdii, paa kami epsulux tonalo dii, pa fene
kabar fen Bapa Temi oli, pee tu kam ix liqa unex, pa d tedax tonal, paa lekah
tu uta maden.  Paa sohix Bapa Temi oli naa, da kaa.  Pee tu betor rua sa pee,
Bapa Temi kadux suba dii, kami tedax tonal e kasen haro paa, paa faka rua paa
da kaa--sir kaa, rua madii paa sup-supak.  Pee tu du ix liqa sakix unet sehano
dii, pee tu du holik e polo geran.  Pee tu i har dii pa kam jaga kaa.

Pee tu
sepuh.

(Transcribed 10/9/88 by Joe Devin, at Manoa).
        Sakeus,
Leksula,
June 3, 1988.



Ince naa, do Wakolo taun e.  Riqe tu nax anax, Yonas e, du baiko-iko, du iko
hai di geba perusahano nunu oto wahan, paa du baiko, riq baleo, gedax nax ama
bacaan fidi pamori, ii sa fene, "kwiiq!"

Pee tu e nax ama bacaan e, bamasepax
riqe exgeda-xgeda!.  Pee tu da caan, "Eh! Buta kan haik e! Kawa kano!

Fidii,
pee tu da waji Yonas, fen, "Yonas e, a mata!"

Pee tu nake anax suba dii, fen,
"Sapan puna ka, Aman e?"

Fene, "Ii na puna kan, bu a tewah moo, bu abato
bamqaqa!"

Paa du cerita ii di gamdi ta.  Ya bacaan tehux ii di gamdi ta, Defen
e.

(Transcribed 10/9/88 by Joe Devin, at Manoa).


        Sakeus,
        Leksula,
        June 3, 1988,
        About 3:00 P.M.



Yako cerita naa, bu yax kita xbahix moo.  Bu ecerita fidi Bapa Temi.

Fen riqe
tu nax ama,tu nake wai sa qaan e Unaq-tama sira iko di Dear-telo olon.

Du suba
dii, geba sa barusa tonal fisax kau luken.  Du bafa saka, tage tu e geba bohot
e.

Baa naa da barusa kau naa, pigi sa baa ax di ta.  Bakerex ba di ta.  Pigi
di bakerex, pee tu sira ba pixwakin, fen, "Haak e, geba sa saka di."  Bu
geba--geb fena moo, tu lae geba meget e.  Pee tu sira basadia men-mene,tu nun
asoro toqi.  Asoro naa, asor exdemen e.

Pee tu e Bapa Temi nax ama bakalax
fen, "Sane barusa tonal fisax dii?"

Da babafa logok e.  "Akebakananehen e!
Gebar pao naa tu nunu asor rereno!"

Pee tu da basale di pigi  di dea sisi uban
e.  Da basale di e pigi di e sisi uban naa, tu dea uban toqi.  Pee tu riq
basale di pigi dii tu pigi di baol-baolo etaaa exraken, paa dolax gampao dea
bohin naa, heh! du aqax pao tu babanuh gampao.  Pee tu du ix lilik e.  Fen,
"Ma hai pao, la m tou fene geba dii do lagan gamdoo."

Du suba pao, tain
baplama, tain bapiprakeh ba pao dihe.  Bexnewax tinan moo.  Tinan tifo, paa
ilaq haix.

Pee tu sira hama-hamah, exnewax moo, pee tu du oli, paa du bacerita
baa gamdii, fen, "Geba di leqina da baolo-olo tu pigi kakun di eta baprakex
pao dea bohin dii!"

Gamahix kam hai, paa kam hama-hamah, bu xnewax moo, pee tu
kam oli.

Tu sira toqi bu du ix loso.  Du xmata nun tonal haro pito pi trua sa
gamdi ta, pee tu du oli.

Pee tu yax tewa endohin di snegen baa di ta, Defen e.

RENTIS KITA GEBA BOHOT

Geba sa qaan Rentis e kita toqi geba bohot e.

Da
bamanuk e Wae Dear-telo lalen e, pa d bapkodo di kam nam fatu xnodot e.

Pee tu
da babafak e, da bapkodo nax katuen turen iin an!  Pee tu da babafax
selax-manux, riqe exnanux fene nax oom e Sefat e.  Padahal e Sefat moo,tu da
bafa gampaox, "Moox, geba q dii nake enyikux paxpel-paxpelen e.  Meme Sefax
gamdi moo, tu e geb meget e!"  Da bafedak e wadun, "Eih! geb meget e!  Lae du
prepax geba bohox di i ha di ta!"

Pee tu riq basehe roh-rohox, pa d heka, paa
da kastau di Mama Mura fene, "Geba sa leqina da bawihi kita nan tonal saa, pee
tu da bakodo nax katuen di fatu xnodot."  Da xdohix paa Mama Mura fene, "Geba
bohox dii balaqgar, paa da baiko pao wae lalen dii, ya bafax ha dii, pee tu ya
hekak e, paa a ix liqa palex uneto di moo, tu surano mohe, tu yako mtako, pee
tu a oli."

Pee tu da xdohix, pa Mama Mura fen, "Kae ha do, ka posboti!  Ka
mtaxboho tirin e!  Ku batabu nhero gamdii, do ku e bafax betah gamdii, do
kalax fen, 'San baxnaka kam nam tonal e?' la riqe toqi bu da mtako."

Bu riqe
fene, "Yako geba breux naa, mel da xmata yako!"

Pee tu sira Mama Mura
eplawa-plawan eta moo, tu  riqe fen, "Yako geba breux, paa a mtako, paa yax
kalax moh."

Du ix toux, resek e, da xnaka tonal saa fidi wae lalen dii, paa da
beux haix.

Sepuh.

(Transcribed 10/9/88 by Joe Devin, at Manoa)..


        Sakeus,
Leksula,
June 3, 1988.



Ya naqu kair pila sa dii, du defux mua.  Agus-tama, Yopi tama, ya naq wai
Mei, ya naq wai Eli na toqi. Du egux Eli dii, do riqe ebreubreu yan!  Paa sir
pila sa dii, du rogo mua neten sa qaan Wapede.

Pee tu du defuk e fulano rua sa
gamdita, du dufa tonal exdemen tu fafu xdemen.  Pee tu du saki ute kami.  Yako
naa badefo ma di e Neat e.  Pee tu du saki ute kami, Yopi-tama saki ute kami,
da egux ana finaro pila--Mei nax finhaa, Yopi-tama nax finhaa, e fina sa hede,
paa finaro telo.  Kami ana mhana enhaito di, yako (ha na a badohi tep naa,
qaaq Sakeus e), e saa qaan e Ende, saa qaan e Yohanis e.  Kami di ta hai, pa
hansiax kam gebar lima hai, pee tu kam lepa, kam toho fidi e Badilale, pa kam
toho pao Wae Nama lalen, paa kam tita kaku sa, eta kam suba di Kaku Seux-tama
kolon, pee tu kam wesa gamaki neten di baqaan Wapede dii.  Kam molai lepa
dii,paa kam suba saka kaku dii, pee tu yako kerex dii, pee tu a sgedax la sira
fene, "Ya naq lalex batoke fene ma iko, tu  leqina naa, do ma dapak e gebar
dae du basohix kita naa xmata fafu saa, paa du tedax la du sohix kita!"

Sira
fen, "Sapan haax!?  Tu ii di baskehax fipao kae posom fuam fen rabo la m kaa i
minato fixdae na!"

Yako caan aqa, poo yako e sefeq, pee tu yax leo.

Sir hai
fene, "Kae estori leqina dii, do betah resex, tu e ha gebar di e batane--du
ba-exqotox suran exdokon lawe dii!  Du baxqotox suran exdokon dii fene fafu di
waen ba-ma-di suran di.  Suran exdokon dii, paa leqin-leqina."

Yako fene,
"Sapan, tu kim nim akal!"

Fen, "Moo, resek e!"  Fen, "Du baleo tagahax."

Yako
fen, "Ehe, ya dohi naa, do wahano baleo, bu yax kita i rahan sa moo."

Pee tu
kam suba dae, du tedax haix fafu dii!  Du foto sepuh, paa du tedak e, proi
baxqoton  ma di lamat e.  Geran baplama di lamat dii, du tedak e okono tu
isino, tu hosono, tu...  Paa du sohix kami.

Kam suba dii, kam pes sar faha tu
sira sepo, kam rogo gamdae huma lalen.  Ma aqax leux sir nun huma lalen moo,
tu da permite tu tonal haro tu fafor haro mtea-mtea!  Du pibreoro mahede.

Pee
tu du pibreor dii, du aqik tuba rua la kam oli naa, do feher tu lairo na.  Paa
bam sup-supan fidii, du pibreo lairo fixdii, paa du fokikoro, pa kam gebar
pila-pila dii efnokito hansiak.

Pee tu kami, bam beto rua sa pee, sir ix liqa
une exnosir, paa holix tonal, paa geba, sane emsian, sane rua, sane emsian,
sane rua, paa tedax, paa ix aki nax fokin kakun, paa ol tuha la kam nam geba
ndefoto.

Pee tu kam iko, paa kam bage di neten sa qaan Badilale, pee tu
sup-supan dii, kam suba di Neat, pee tu gebar sale kami fidi gareja.

Pee tu
sepuh.

(Transcribed 10/10/88 by Joe Devin, at Manoa).


        Sakeus,
Leksula,
June 3, 1988.



Gebaro, du tufa wae, eta ma ix tufa wae dii, do gebaro xdisa.  Gebaro xdisa,
paa geba sa te polox nake finhaa moo.  Paa da te polox nax finhaa moo, eta
geba di nax finhaa xgali, lata sepu tufa skihi-skihi-skihi, paa ptakor di
tibi.  Ptaokor di tibi, paa la beto ha naa la a tofa wae dii, tofa tufar di
pao wae, tofakor mahede, da prepa la geba di fene, "Kim gebaro rua pi kim
gebar telo sa nax finhaa xgali, do kerex finaa e!"  Du egu ii sa qaan "hono"
fokon.  Hono fokon, paa du e fasah fixdii,paa gebar di kerex pesgili, pee tu
du sex tolakoro.  Du seka saa leux, pee tu du seka saa, pa d dolax fene--riqe
eprepa fen, "Saro!  Da mata pa msia ma lawe Walupa naqan e!  Saro, poo da mata
paa msia malawe Walupa naqan!"  Sira di eprepa gamdita.  Fen geba xgalito di
eprepa gamdita.  Eta sira prepa gamdi moo, do tufa di mata moo, tu tufa di
bawae emnana baa, paa wanax saa bu da siri moo; wanturer bu du bagrihi baa, bu
mata moo.  Tu tufa di i ha gamdi da bawau mua.

Pee tu du sex rihax  sira dii
sepo,pee tu du hai manuk e, da bisa, paa wanax bebmatak e, tea lal beb-botit
e, wanture bu saa grihi moo, wanax bu da siri moo, tu i har mata skihik.

Pee
tu sepuh, Defen e.

(Transcribed 10/10/88 by Joe Devin, at Manoa).

P.S.  Sakeus
explains: "Pa msia" means "far away."  "Da bafue emnana, da bawae emnana baa,"
seems to mean that the "tufa" did not take effect.  "Sex rihak" and "sex
tubek" are the same.  The "wan-soho" has a suction cup on its belly, by means
of which it hangs from the backs of rocks ("fatu kakun").  It  "Tea lal" is
from "tean lalen," which refers to the white undersides of the eels.


        Sakeus,
Leksula,
June 3, 1988.



Du fednaux naa, do yax kita kam nam geba mtuato puna nau naa, do du reqa
neten dii fene kam ix loso neten eq naa, do bisa tonal pila.  Da reqa toqi
fene tonal pito, da reqa fen tonal etrua, iko saka eq dii, paa trua, sahet eq
dii pito, sahet eq naa nee.

Pee tu ma sela di wae dii, do xmata tonal nee tu
wanax rua.

Nau naa, do du egu kau somon,paa du sapah tu e eptola.  Du sapah tu
ptola, paa du pahah tu kau lawan, paa du xnika riqe.  Du paha, kau na bataqax
di nax roko du egu kau tean sa fixdii, pa du bakusex, paa du taqax, pee tu du
xnika riqe fene e, "Kau, ka anato du ix loso saka naa, do exmata tonal sa pi
moo?"

Fen, "Saka q naa, do du xmata tonalo trua.  Iko aki kaku sahex dii, do
xmata i har nee.  Iko aki kaku sahex dii, do i har pito."

"Moox, do ma ix taga
di trua di, la ma..."

Du iko, paa kau di e, da seka dae nax roko kau dii, pa
sduuk!  Esduuk!

Fene, "Res-resex, do ku seka eta kau na omon sa bagrohok, la
kami perecaya fen resek e!  Moo, do kae ha do moo ha!"

Da bafqadu kau di lalen
emsian e, badilax nax omo xmata-xmata saa.  Bukaq omon gonen moo, tu omo xmata
badeda.

Fen, "Moox, resek e!  Da reqa sax na ta, poo ma iko sax na ta, la m
loso."

Du iko saka, paa du kehak, paa du xmata haro trua dii, poo fen, "Moo.
Balea tempo aqa, paa ma keha peni, tu do-doo ma xmata saa hede."

Mohe.  Du
keha hede, bu dapax saa tehux mohe.  Pee tu du ol tuha baa trua di.

Pee tu
sepuh.

(Transcribed 10/10/88 by Joe Devin, at Manoa).


        Sakeus solisa,
Leksula,
June 3, 1988.



Bapa temi nax ama, Rian, jaga fednaux iero.  Riqe eptea di Walupa.  Deartelo
toqi riq nax nete epteat.  Deartelo braqin Walupa.  Betu riqe hai Opo mahede,
do da pakex nau ha aqa.  Bu nau aqa, do geb dolor hansiax pakek e.

"Bidae sa
batoke, tu
Bida sa bareqa, fene
Tewa betu e a badefo.
Fen a badefo, do
I sa lagan gamna moo,
I sa rupan gamna moh!
A ikoA iko,
A tewa moo naa, paa a iko gamnaa,
Pee tu a dapa cilaka tu a dapa susa naa,
A oli tehux naq elex mohe."

Ha gamdita rahex.  Geb doloro jaga prepa gamdiih.
Du iko breman, eta sir dufa nun susa saa, "Do yako fidii, do a batewa.  A
batewa fene elex laleq baxrei pee.  Laleq baxrei fen a iko moo, mel a iko
kuax-kuax, do a dufa naq susa saa.  Eta a iko paksa, do cilax beta kano!"

Pee
tu da suba dii, da dufa nax susa dii, pee tu  da baprepa meo-meo fen, "Elex
yako a fkerex fidae huma,do laleq batewah.  Tu laleq batewa fene a iko, do a
dufa naq susa saa.  Pee tu a iko paksa naa, paa a dufa haix naa."

Pee tu da
caan dii, pee tu rabo-rabo paa da hosax, paa da oli.  Da heka sakix gamdi nax
elex dii, pee tu da gosa.

Humh, sepo.

(Transcribed 10/10/88 by Joe Devin, at
Manoa).


        Sakeus,
Leksula,
June 3, 1988.



Feten, do nax karajaan sa mhunax di waktu e esnekan moo, tu geba msian iko
safuk e.  Eta pala, do geba xdemen sekak e.  Eta feten, do geba xdemen saa
sekax moo, tu cuma geba msian iko safux baa riqe.  Geba msian ix safux baa
riqe, pee tu eta nyegun tam geba xdemen eguh.  Bu bex-beta, do geba xdemen sa
egu feten moo, tu geba rua-telo.  Eta pala,do geba xdemen eguh.  Du masohi, la
geba xdemen eguh.  Bu feten naa, do nake enyegun, eguh, paa ma oli, paa ma
hapuh, paa ma xqotox di humkolon.  Eta kita la m kaa, do ma eguh fidi
humkolon, la ma dapih.  Ma dapi sepuh, la d maqi, la bed-bede.  Pee tu ma
totoh.  Toto sepuh, pee tu du tapih.  Du cikux dii, pee tu isin.  Isin sepo,
pee tu du papuh, pa d puna feten ha naa, lal masa, pee tu gebar kaa.  Fen tu
niwe bu bole, geba fixlawer fen du puna waji toqi bu bole.  Bu kam geba
fixnaar, do kam biasa puna toqi e waji naa, do kam punah tu e noba.  Feten, do
kam nam suka la kam puna noba.  Kami psalekak e tu tonal minan tu fafu minan,
paa kami eptaux di e uka lalen, paa kami tonoh, paa da masa, pee tu kam sisix,
paa kami e fakah, paa kam kaa.  Kaa mtea-mtea.

Ma safux feten di hawa mgiwaro.
Hawa mgiwa: ewaq. Emro lale.

(Transcribed 10/10/88 by Joe Devin, at Manoa).